ปรับกิจวัตรประจำวันอย่างไร ให้ผู้สูงอายุทำสิ่งต่างๆ ได้ง่ายและมั่นใจขึ้น
การดูแลผู้สูงอายุในแต่ละวัน ไม่ว่าจะเป็นการรับประทานอาหาร อาบน้ำ แต่งตัว หรือทำกิจกรรมเล็ก ๆ ภายในบ้าน อาจดูเป็นเรื่องธรรมดา แต่สำหรับผู้สูงอายุบางคน กิจกรรมเหล่านี้อาจต้องใช้เวลาและความพยายามมากกว่าเดิม
หลายครอบครัวจึงเลือกทำสิ่งต่างๆ แทนเพื่อให้เสร็จเร็วขึ้น หรือเพราะเป็นห่วงความปลอดภัย อย่างไรก็ตาม หากผู้สูงอายุยังสามารถทำกิจกรรมบางอย่างได้ด้วยตนเอง การเปิดโอกาสให้ท่านได้ลงมือทำตามความสามารถก็เป็นส่วนหนึ่งของการส่งเสริมความเป็นอิสระ
- ข้อมูลจากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล อธิบายถึงการประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันของผู้สูงอายุ และความสำคัญของการสังเกตความสามารถเดิม รวมถึงปัจจัยต่าง ๆ เช่น ปัญหาสายตา อาการปวดข้อ และกำลังแขนขา เพื่อนำไปปรับสภาพแวดล้อมให้เหมาะสม
ดังนั้น การดูแลที่เหมาะสม จึงไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการทำทุกอย่างแทน แต่สามารถเริ่มจาก การปรับวิธีทำกิจกรรม จัดเวลาให้เหมาะสม และช่วยเหลือเฉพาะส่วนที่จำเป็น เพื่อให้ผู้สูงอายุทำสิ่งต่าง ๆ ได้ง่ายขึ้นและยังคงมีส่วนร่วมในการดูแลตนเอง
ทำไมการปรับกิจวัตรประจำวัน จึงสำคัญ?
เมื่ออายุมากขึ้น ผู้สูงอายุบางคนอาจเคลื่อนไหวช้าลง เหนื่อยง่ายขึ้น หรือมีข้อจำกัดจากปัญหาสุขภาพ การทำกิจกรรมเดิมด้วยวิธีเดิมจึงอาจไม่สะดวกเหมือนก่อน การปรับกิจวัตรประจำวันช่วยให้ครอบครัวมองหาวิธีที่เหมาะสมกับความสามารถในปัจจุบัน โดยมีเป้าหมายสำคัญ 4 ประการ
- ส่งเสริมการพึ่งพาตนเอง : ให้ผู้สูงอายุทำกิจกรรมที่ยังทำได้ด้วยตนเองต่อไป
- ลดความเหนื่อยล้าที่ไม่จำเป็น : ปรับลำดับกิจกรรมและจัดเวลาพักให้เหมาะสม
- เพิ่มความสะดวกในการใช้ชีวิต : เตรียมของใช้และจัดขั้นตอนให้เข้าถึงได้ง่ายขึ้น
- รักษาความมั่นใจและความภาคภูมิใจ : เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุมีส่วนร่วมในการตัดสินใจและดูแลตนเอง
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข ยังสนับสนุนให้ผู้สูงอายุเคลื่อนไหวร่างกายและทำกิจกรรมในชีวิตประจำวันตามความเหมาะสม เนื่องจากการเคลื่อนไหวน้อยเกินไปอาจส่งผลต่อความแข็งแรงของกล้ามเนื้อและความสามารถในการทำกิจกรรมต่าง ๆ ได้

วิธีปรับกิจวัตรประจำวัน ให้ผู้สูงอายุทำสิ่งต่างๆ ได้ง่ายขึ้น
1. ปรับลำดับกิจกรรม ไม่จำเป็นต้องรีบทำทุกอย่างพร้อมกัน
กิจกรรมหลายอย่างในช่วงเช้า เช่น ลุกจากเตียง เข้าห้องน้ำ อาบน้ำ แต่งตัว และรับประทานอาหาร อาจทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกเหนื่อยหากต้องทำต่อเนื่องโดยไม่มีเวลาพัก ลองปรับวิธีดังนี้
- ให้เวลาผู้สูงอายุค่อย ๆ ลุกจากเตียงและเตรียมตัวก่อนเริ่มกิจกรรม
- จัดลำดับกิจกรรมตามความสะดวกและความพร้อมของแต่ละคน
- หากเหนื่อยง่าย ให้พักระหว่างกิจกรรมแทนการเร่งทำให้เสร็จในครั้งเดียว
- เตรียมเสื้อผ้าและของใช้ล่วงหน้า เพื่อลดขั้นตอนที่ไม่จำเป็น
- สอบถามผู้สูงอายุว่าช่วงเวลาใดสะดวกที่สุดสำหรับกิจกรรมต่าง ๆ ตัวอย่างเช่น หากคุณแม่เหนื่อยเมื่ออาบน้ำแล้วต้องแต่งตัวทันที อาจจัดให้มีเวลาพักอย่างเหมาะสมก่อนเริ่มขั้นตอนถัดไป ทั้งนี้ควรคำนึงถึงความปลอดภัยและความสามารถของท่านเป็นหลัก
2. ทำให้การแต่งตัวง่ายขึ้น โดยไม่ต้องทำแทนทั้งหมดการติดกระดุม รูดซิป หรือสวมเสื้อผ้าบางประเภทอาจทำได้ยากขึ้นสำหรับผู้สูงอายุที่มีข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหวหรือการใช้มือ ลองปรับวิธีดังนี้
- เลือกเสื้อผ้าที่สวมใส่ง่ายและเหมาะกับสภาพอากาศ
- วางเสื้อผ้าไว้ในตำแหน่งที่หยิบได้สะดวก
- เตรียมเสื้อผ้าตามลำดับที่จะสวมใส่
- ให้ผู้สูงอายุเลือกเสื้อผ้าด้วยตนเอง เพื่อรักษาความชอบและความเป็นส่วนตัว
- ช่วยเฉพาะขั้นตอนที่ทำได้ยาก แทนการแต่งตัวให้ทั้งหมดโดยอัตโนมัติ การช่วยเหลือที่ดีควรเปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุได้ทำส่วนที่ยังทำได้เอง โดยไม่เร่งรีบและไม่ทำให้รู้สึกว่าตนเองเป็นภาระ

3. จัดการรับประทานอาหารให้สะดวกและเหมาะกับผู้สูงอายุ
การรับประทานอาหารเป็นอีกกิจวัตรที่ครอบครัวสามารถปรับให้เหมาะกับความสามารถของผู้สูงอายุได้ ทั้งด้านการจัดโต๊ะอาหาร ตำแหน่งของภาชนะ และเวลาที่ใช้รับประทาน ลองปรับวิธีดังนี้
- จัดอาหารและน้ำไว้ในตำแหน่งที่หยิบถึงได้สะดวก
- เลือกภาชนะที่จับถนัดมือและมีความมั่นคง
- เผื่อเวลารับประทานอาหาร ไม่เร่งให้รับประทานเร็วเกินไป
- หากมีปัญหาในการหั่นหรือตักอาหาร อาจช่วยเตรียมอาหารให้เหมาะกับความสามารถ
- สังเกตว่าผู้สูงอายุรับประทานอาหารได้ตามปกติหรือมีความเปลี่ยนแปลง
หากผู้สูงอายุมีอาการกลืนลำบาก ไอหรือสำลักระหว่างรับประทานอาหารบ่อยครั้ง ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์เพื่อประเมินและรับคำแนะนำที่เหมาะสม ไม่ควรปรับความข้นของอาหารเองโดยไม่มีคำแนะนำเมื่อมีความเสี่ยงด้านการกลืน

4. ปรับกิจวัตรการอาบน้ำให้เหมาะกับความสามารถ
การอาบน้ำมีหลายขั้นตอน ตั้งแต่เตรียมของใช้ เปิดน้ำ ชำระร่างกาย เช็ดตัว ไปจนถึงแต่งตัวหลังอาบน้ำ ครอบครัวจึงควรพิจารณาว่าขั้นตอนใดที่ผู้สูงอายุทำได้สะดวก และขั้นตอนใดที่ต้องการความช่วยเหลือ ลองปรับวิธีดังนี้
- เตรียมสบู่ แชมพู ผ้าเช็ดตัว และเสื้อผ้าให้พร้อมก่อนเริ่ม
- จัดของใช้ให้อยู่ในระยะที่หยิบถึงได้ โดยไม่ต้องเอื้อมหรือก้มมากเกินไป
- ให้เวลาทำความสะอาดร่างกายอย่างเพียงพอ
- หากยืนอาบน้ำแล้วเหนื่อยหรือทรงตัวไม่มั่นคง ควรประเมินวิธีอาบน้ำที่เหมาะสม
- หากจำเป็นต้องช่วยอาบน้ำ ควรอธิบายแต่ละขั้นตอนและเคารพความเป็นส่วนตัวของผู้สูงอายุ
ในกรณีที่ผู้สูงอายุยืนเป็นเวลานานได้ลำบาก เก้าอี้นั่งอาบน้ำที่เหมาะสมอาจเป็นหนึ่งในตัวช่วยให้การอาบน้ำสะดวกขึ้น แต่ควรเลือกจากสภาพร่างกายและลักษณะพื้นที่จริง รวมถึงใช้งานตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์
5. ปรับกิจกรรมในบ้านให้มีส่วนร่วม โดยไม่ฝืนกำลังการทำกิจกรรมเล็ก ๆ เช่น พับผ้า จัดของ รดน้ำต้นไม้ หรือเตรียมอาหารบางขั้นตอน อาจช่วยให้ผู้สูงอายุยังมีส่วนร่วมในชีวิตครอบครัวได้ หากกิจกรรมนั้นเหมาะสมกับความสามารถของท่าน ลองปรับวิธีดังนี้
- เลือกกิจกรรมที่ผู้สูงอายุสนใจและเคยทำเป็นประจำ
- แบ่งงานเป็นขั้นตอนสั้น ๆ และไม่ซับซ้อน
- จัดสิ่งของให้อยู่ในระดับที่หยิบได้สะดวก
- ให้ทำกิจกรรมในท่าที่เหมาะสมกับความสามารถ เช่น นั่งทำงานเมื่อยืนแล้วเหนื่อย
- หลีกเลี่ยงการยกของหนัก การปีนขึ้นที่สูง หรือกิจกรรมที่ต้องฝืนการทรงตัว
ไม่จำเป็นต้องตั้งเป้าหมายว่าผู้สูงอายุต้องทำงานได้เท่าเดิมทุกอย่าง แต่ควรให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วม ความสบายตัว และความปลอดภัย
6. จัดเวลาพักและกิจกรรมให้สมดุลการพักผ่อนเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรประจำวันเช่นเดียวกับการทำกิจกรรม หากผู้สูงอายุทำกิจกรรมต่อเนื่องจนเหนื่อยมาก อาจทำให้การทำกิจกรรมถัดไปยากขึ้น ลองปรับวิธีดังนี้
- สังเกตช่วงเวลาที่ผู้สูงอายุรู้สึกสดชื่นและพร้อมทำกิจกรรม
- สลับกิจกรรมที่ต้องใช้แรงกับกิจกรรมที่ทำได้ขณะนั่งพัก
- เปิดโอกาสให้พักเมื่อรู้สึกเหนื่อย ไม่จำเป็นต้องทำทุกอย่างให้เสร็จในคราวเดียว
- รักษาเวลาเข้านอนและตื่นนอนให้สม่ำเสมอตามความเหมาะสม
- ชวนทำกิจกรรมที่ชอบ เช่น ฟังเพลง อ่านหนังสือ พูดคุยกับคนในครอบครัว หรือทำงานอดิเรก
หากผู้สูงอายุเหนื่อยง่ายผิดปกติ มีอาการหอบ เจ็บหน้าอก เวียนศีรษะ หรือความสามารถในการทำกิจกรรมลดลงอย่างชัดเจน ควรปรึกษาแพทย์ ไม่ควรสรุปว่าเป็นผลจากอายุที่มากขึ้นเพียงอย่างเดียว

เมื่อปรับกิจวัตรแล้วยังทำได้ยาก ควรพิจารณาอะไรต่อ?
บางครั้งการเปลี่ยนลำดับกิจกรรมหรือจัดของใช้ใหม่อาจยังไม่เพียงพอ เพราะผู้สูงอายุมีข้อจำกัดด้านกำลังกล้ามเนื้อ การเคลื่อนไหว หรือการทรงตัว ในกรณีนี้ ครอบครัวควรเริ่มจากการระบุปัญหาที่พบจริง เช่น ลุกจากโถสุขภัณฑ์ลำบาก ยืนอาบน้ำได้ไม่นาน หรือเดินไปหยิบของแล้วรู้สึกไม่มั่นคง จากนั้นจึงปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อพิจารณาวิธีช่วยเหลือที่เหมาะสม
อุปกรณ์ช่วยเหลือสำหรับผู้สูงอายุอาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่งเมื่อเลือกให้เหมาะกับผู้ใช้และพื้นที่ ตัวอย่างเช่น- เก้าอี้นั่งอาบน้ำ : อาจช่วยให้ผู้ที่ยืนอาบน้ำได้ลำบากสามารถนั่งระหว่างทำกิจกรรมได้
- ราวจับกันลื่น : อาจช่วยเป็นจุดพยุงตัวในตำแหน่งที่เหมาะสม หากติดตั้งอย่างมั่นคงและใช้งานถูกวิธี
- อุปกรณ์ช่วยเดิน : อาจช่วยในการเคลื่อนที่สำหรับผู้ที่จำเป็นต้องมีอุปกรณ์พยุง โดยควรเลือกและปรับให้เหมาะกับผู้ใช้
Elderlife มีอุปกรณ์สำหรับสนับสนุนการใช้ชีวิตประจำวันของผู้สูงอายุ และผู้ที่มีข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว โดยการเลือกอุปกรณ์ควรพิจารณาจากความต้องการจริง ไม่ใช่เลือกเพียงเพราะเป็นสินค้าสำหรับผู้สูงอายุ และควรขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญเมื่อไม่แน่ใจว่าอุปกรณ์ชนิดใดเหมาะสม.
https://www.elderlife.co.th/category
........................................................................................................
แหล่งข้อมูลอ้างอิง :
คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล — เทคนิคดูแลตัวเองในชีวิตประจำวันอย่างปลอดภัยและสง่างาม อ่านบทความจากศิริราช
ศูนย์วิทยาการเวชศาสตร์ผู้สูงอายุศิริราช — การป้องกันอาการซึมและสับสนเฉียบพลัน โดยมีคำแนะนำเรื่องการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุทำกิจวัตรประจำวันด้วยตนเองตามความสามารถ อ่านข้อมูลจากศิริราช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล
กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข — คำแนะนำเรื่องการเคลื่อนไหวร่างกายและการทำกิจกรรมในชีวิตประจำวันของผู้สูงอายุ อ่านข้อมูลจากอนามัยมีเดีย
สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) — แหล่งความรู้เกี่ยวกับการดูแลผู้สูงอายุและการส่งเสริมสุขภาพ เว็บไซต์ ThaiHealth4